ΣΧ. ΕΤΟΣ 2012-2013
ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Α΄ ΛΥΚΕΙΟΥ
ΦΑΣΗ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΑΝΑΓΝΩΣΗ
ΤΑ ΦΥΛΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ
«Προσωπικά,» είπα, «Ισχόμαχε, θα χαιρόμουν πάρα πολύ
να μάθω από σένα και το εξής: εκπαίδευσες εσύ ο ίδιος τηγυναίκα σου, ώστε να είναι αυτή που πρέπει, ή ήξερε ήδη
να εκτελεί τα καθήκοντά της, όταν την πήρες από τον πατέρα της και τη μητέρα της;»
|
Γυναίκα που γνέθει.
Αθηναϊκή Οινοχόη,
περ. 490-480 π.Χ.
[Αντιγραφή: Στ. Μπονάτσος]
|
|
«Μα πώς θα μπορούσε,» είπα,
«να ξέρει, Σωκράτη, τον καιρό που την πήρα; Αυτή δεν
ήταν ακόμα δεκαπέντε χρονών, όταν ήρθε σε εμένα, ενώ
έως τότε ζούσε κάτω από αυστηρή επιτήρηση, προκειμένου
όσο το δυνατό λιγότερα να δει, όσο το δυνατό λιγότερα να
|
|
|
|
|
Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΜΕΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΕΠΟΧΗ*
(μέσα από τα αγιολογικά κείμενα) -Στους μαθητές δίνεται απόσπασμα του παρακάτω κειμένου.
Η απόκτηση θυγατέρας
Η συνήθης ανταμοιβή των ευσεβών και πιστών γονέων, όταν μόνη η μητέρα ή μαζί με το σύζυγό της επικαλούνταν τη βοήθεια του Θεού και της Παναγίας για την απόκτηση διαδόχου, ήταν η γέννηση ενός γιου. Οι εξαιρέσεις, οι περιπτώσεις δηλαδή που το παιδί ήταν κόρη, αφορούν, όπως αναφέρθηκε, στις γεννήσεις μελλοντικών αγίων γυναικών. Τις περισσότερες φορές μάλιστα είτε από τη στιγμή της γέννησής τους είτε πριν από αυτήν είτε, τέλος, σε πολύ μικρή ηλικία τι εμφάνιση ιδιαίτερων στοιχείων, που προδιέγραφαν το μέλλον τους, ερχόταν να αντισταθμίσει το ενδεχόμενο παράπονο των γονέων που δεν απέκτησαν αρσενικό παιδί. Ιδιαίτερα, στην περίπτωση της Θεοφανούς υπήρξε η πρόρρηση του αγγέλου προς τους γονείς: αμήν ευαγγελίζομαι υμίν, ότι θυγάτριον τέξετε και δι’ αυτού μεγάλη υμάς διαδέξεται δόξα. Η φράση έρχεται σε αντίθεση με την κρατούσα αντίληψη των Βυζαντινών, σύμφωνα με την οποία η απόκτηση κοριτσιού δεν αντιμετωπιζόταν θετικά· έφταναν στο σημείο να θεωρούν τους εαυτούς τους δυστυχείς, όταν ένα τουλάχιστον αγόρι δεν συγκαταλεγόταν μεταξύ των παιδιών τους, όπως αποδεικνύεται από τα παρακάτω περιστατικά.
Οι γονείς του Στεφάνου του Νέου ( +767) δύο θυγατέρων το κατ’ αρχάς γεγονότες πατέρες, άρρενος ημοίρουν παιδός, και το ατύχημα ου μικρόν εδόκει τοις φιλοθέοις. Και ο Συμεών Μεταφραστής, τον 10ο αιώνα, αποτυπώνει στη συνέχεια του κειμένου του την τότε ισχύουσα αντίληψη των Βυζαντινών για την περίπτωση: Ίσασι τούτο πάντως όσοι παίδων πατέρες ώφθησαν· σχεδόν γάρ ουδέν τι έλαττον του ατέκνους είναι, λυπεί το τίκτον τας άρρενος γονής απορείν. Η προσθήκη αυτή κρίθηκε απαραίτητη από τον Συμεών, που θέλησε να επισημάνει το μέγεθος του προβλήματος. Η γέννηση του αγίου γέμισε χαρά τους γονείς, ιδίως τη μητέρα του, η οποία στην Παναγία των Βλαχερνών ευχαρίστησε τη Θεομήτορα συμπληρώνοντας με τα λόγια της την παραπάνω αντίληψη: Χαίροις, πανάχραντε, η της, αρρενοτόκου μου παιδοποιίας την στείρωσιν λύσασα. Χαίροις, πανάχραντε, η την εμήν αθυμίαν μεταστρέψασα εις χαράν... . Ο Βίος του Μιχαήλ Συγκέλλου ( +846) μας πληροφορεί ότι οι γονείς του, αν και είχαν πολλά κορίτσια, συνέκριναν τους εαυτούς τους με τους δυστυχούντες άτεκνους γονείς γιατί δεν είχαν αρσενικό παιδί. Η μητέρα του αγίου προσευχόταν νυχθημερόν παρακαλώντας για ένα γιο. Οι γονείς του Θεοδώρου Εδέσσης (9ος αι.) Ζητούσαν επίμονα άρρενα απόγονο μετά τη γέννηση της κόρης τους. Μεταξύ των ευεργετηθέντων από τον όσιο Ευάρεστο συγκαταλέγεται ο συγκλητικός Μιχαήλ. Δυστυχής, καθώς η γυναίκα του γεννούσε μόνο κορίτσια, προσέφυγε ο ίδιος στον όσιο ζητώντας αρσενικό παιδί. Από τον ίδιο όσιο ευλογήθηκαν ο σκυτοτόμος, πεδίλων ραφεύς, Δημήτριος και η γυναίκα του να αποκτήσουν παιδί και αυτό να είναι αγόρι, αφού είχαν ήδη χάσει τέσσερα παιδιά. Οι γονείς του πατριάρχη Αντωνίου Καυλέα ( +909 ή 898) επιθυμούσαν, για την ολοκλήρωση του γάμου τους, ένα γιο για το επισφράγισμα της ευτυχίας τους. Ο Νείλος ο Νέος ( +1004) ήταν δώρο του Θεού στους γονείς του, που επιθυμούσαν γιο μετά τη γέννηση κόρης.
Η επιθυμία για την απόκτηση αρσενικού διαδόχου ήταν ακόμη μεγαλύτερη, όπως ήταν φυσικό, στην αυτοκρατορική οικογένεια. Η σταδιακή αποδοχή και εδραίωση της κληρονομικής διαδοχής στο Βυζάντιο καθιστούσε τη γέννηση γιου περισσότερο επιτακτική. Ο ίδιος ο Λέων ς’ περιγράφει αυτή την αγωνία στην Ευφροσύνη την Νέα: Εμέ, φησίν, έρως εξέτι πολλού κατέσχε παίδα λιπείν της τε φύσεως παραμύθιον και τρόπον άλλον τις βασιλείας διάδοχον αλλ’ ει μεν εσπουδάσθη σοι μήτηρ γενέσθαι παιδός, έγνως αν, όσον το φίλτρον, ως μάτην αν είη, τον βίον διηνυκώς ανήρ γήμας και μη παίδας καταλιπών· ει δε και βασιλεύς ο ανήρ είη, μη πατήρ ακούσας παιδός, αβίωτος μεν ο βίος αυτώ, η δε γε αρχή δουλείας απάσης χείρων, και το σπουδαζόμενον αυτού υπέρ μηδενός… . Η σύζυγος του Κωνσταντίνου Ζ’ Πορφυρογεννήτου, Ελένη, κάλεσε στο παλάτι το Βασίλειο το Νέο ( +944 ή 952) και εδυσώπει ουν αυτόν η θεοφιλεστάτη αυγούστα παρακαλέσαι τον Θεόν όπως δοθή αυτή άρρεν τέκνον, επειδή τα προγεγενημένα αυτής τέκνα θήλεα εχρημάτιζον. Ο άγιος προφήτευσε τη γέννηση ενός ακόμη κοριτσιού και στη συνέχεια τη γέννηση του διαδόχου, Ρωμανού Β’.
Εναργέστατα αποτυπώνεται η αντίληψη των Βυζαντινών για την απόκτηση κοριτσιού και στην περίπτωση του χρονογράφου Θεοφάνη της Σιγριανής. Ο Θεοφάνης, αν και είχε επιλέξει να ακολουθήσει το μοναχικό βίο, εξαναγκάστηκε να παντρευτεί την κόρη του πατρικίου Λέοντος, εικονομάχου και ομοτράπεζου του αυτοκράτορα Λέοντος Δ’. Την πρώτη νύχτα του γάμου απευθύνθηκε στη γυναίκα του εξηγώντας τις αντιλήψεις και την πρόθεσή του, προτείνοντας όμως μια σύντομα συνεύρεση, η οποία θα ολοκλήρωνε τυπικά το γάμο και θα αποστόμωνε τον πατέρα της. Η απάντηση της συζύγου του ήταν απρόσμενη. Πρόθυμα στάθηκε αρωγός στην προσπάθειά του, επισημαίνοντας μάλιστα ότι και αυτή η μοναδική συνεύρεση ήταν δυνατό να είχε ως δυσάρεστο επακόλουθο την απόκτηση ενός παιδιού, το οποίο θα ήταν πρόσκομμα στην επιθυμία τους να ακολουθήσουν το μοναχικό βίο. Και αν μεν το παιδί ήταν αγόρι, το πρόβλημα θα ήταν μικρό· αν όμως ήταν κόρη, το κακό θα ήταν διπλό, εφόσον θα έπρεπε επί χρόνια να τη φροντίζουν και να περιμένουν ως ότου την παντρέψουν.
Μαζί με το κορίτσι λοιπόν γεννιόταν και η υποχρέωση ιδιαίτερης φροντίδας εκ μέρους των γονέων αλλά και η υποχρέωση να το παντρέψουν και, επομένως, να το προικίσουν. Επιπλέον, το όνομα της οικογένειας δεν θα διαιωνιζόταν, αφού μόλις μετά τον 11ο αιώνα εμφανίστηκε το φαινόμενο στην αριστοκρατική τάξη τα παιδιά να παίρνουν τόσο το οικογενειακό όνομα του πατέρα όσο και της μητέρας τους, ορισμένες φορές μάλιστα μόνο της μητέρας, όταν η γενιά της ήταν περισσότερο προβεβλημένη από την πατρική. Από την άλλη πλευρά, οι υπηρεσίες, που ήταν σε θέση να προσφέρει η θυγατέρα στην οικογένεια, ήταν πολύ περιορισμένες και η ανακούφιση, που μπορούσαν να ελπίζουν οι γονείς από αυτή, μηδαμινή. Όταν θα έφθανε σε ηλικία γάμου, στην καλύτερη περίπτωση θα παντρευόταν και θα αποκτούσε δική της οικογένεια ή θα γινόταν μοναχή. Και αν ακόμη έμενε ανύπανδρη, ή ύπαρξή της θα ήταν περισσότερο βάρος παρά ανακούφιση.
Ο συγκερασμός των βυζαντινών αντιλήψεων σχετικά με την απόκτηση κόρης αποτυπώνεται στο Βίο του οσίου Ευθυμίου του Νέου ( +898). Σε ηλικία επτά ετών ο όσιος έμεινε ορφανός από πατέρα έχοντας δύο αδελφές, την Μαρία και την Επιφανεία. Η χήρα μητέρα, εκτός των άλλων προβλημάτων που αντιμετώπιζε, βρέθηκε σε δυσχερή θέση, γιατί δεν είχε άλλο γιο ός το πένθος της χηρείας επικουφίσει. Στήριξε στον όσιο όλες τις ελπίδες τις. Η ύπαρξη των δύο θυγατέρων δεν φαίνεται να την παρηγορούσε και να μετρίαζε τη λύπη και τα προβλήματά της, αφού αντιμετώπιζε τον Ευθύμιο ως μοναχοπαίδι. Αντίθετα όμως, όταν ο ίδιος ο όσιος με την προτροπή της μητέρας του παντρεύτηκε και απέκτησε κόρη, την ονόμασε Αναστασώ, διά την τις του γένους εκπτώσεως ελπιζομένην... ανάστασιν και δόξας ικανώς έχειν την παίδα την υπέρ εαυτού λύπην τη τε συνεύνω και αυτή τη μητρί επιλύεσθαι, ει τω Θεώ διά τού μονήρους προσχήματος αυτός εαυτόν αφιερώσας προσχήματος. Η κόρη ενσάρκωνε την ελπίδα και το μέλλον, καθώς εκείνη θα συνέχιζε την οικογένεια όταν ο ίδιος θα γινόταν μοναχός.
Το γεγονός ότι η γέννηση κόρης δεν ήταν το επιθυμητό αποτέλεσμα ενός γάμου ευλογημένου από το Θεό φαίνεται και από την περίπτωση του οσίου Νείλου του Νέου. Ευσεβής και φιλόθεος, μισήθηκε από το διάβολο και με την επιβουλή του παντρεύτηκε γυναίκα όμορφη αλλά από άσημη γενιά. Το πρώτο παιδί που γεννήθηκε από αυτό το γάμο, ο οποίος είχε προκληθεί όχι από Θεία αλλά από διαβολική ενέργεια, ήταν κορίτσι.
Ας σημειωθεί επιπλέον ότι, όταν οι γονείς είχαν και αγόρια και κορίτσια, στα αγιολογικά κείμενα πρώτα συνήθως αριθμούνται τα αγόρια χωρίς να διευκρινίζεται αν αυτή ήταν και η σειρά ηλικίας τους. Ο Θεόδωρος Στουδίτης, αναφερόμενος στους γονείς και στην οικογένεια του θείου και πνευματικού του πατέρα Πλάτωνα, λέει: Πατέρες... τω μακαρίω Πλάτωνι, Σέργιος και Ευφημία... φέρουσι γάρ ώσπερ ευθυγενί βλαστόν, συν δυσί θυγατράσι, τον νυν επαινούμενον. Δεν παραλείπει όμως να τιμήσει τις δύο αδελφές του Πλάτωνα, αφού η μία μάλιστα ήταν η μητέρα του: ουδέ αυταίς ακλεέσιν οφθείσαις, ων πολλά και καλά τα διηγήματα, της μεν εν τω κοινωνικώ βίω διαπρεψάσης, της, εξ ης και ημείς καν τω μοναδικώ τάγματι διαλαμψάσης.
Μέριμνα των γονέων για τις κόρες
Η αντίληψη για την απόκτηση θηλυκών παιδιών, που δεν αντιμετωπίζονταν πάντοτε ως το επιθυμητό αποτέλεσμα και η ευτυχής καρποφορία ενός γάμου, είχε αντίκτυπο και στον τρόπο με τον οποίο οι Βυζαντινοί αντιμετώπιζαν τις ανάγκες των θυγατέρων τους.
Οι περιπτώσεις, στις οποίες οι γονείς κατέφευγαν σε οσίους και αγίους ζητώντας να αποκαταστήσουν την υγεία των κοριτσιών τους, σπανίζουν μεταξύ των θαυμάτων των αγίων της εποχής. Τα θαύματα αυτά είναι λιγοστά και εύλογα θα συμπεραίναμε ότι το ενδιαφέρον των γονέων για την τύχη των θυγατέρων ήταν περιορισμένο.
Οι δύο γονείς μαζί εμφανίζονται να πηγαίνουν σε αγίους ζητώντας κυρίως βοήθεια για τα άρρωστα αγόρια τους. Ο Σισίνιος από τη Χρυσούπολη, για παράδειγμα, κατέφυγε μαζί με τη γυναίκα του στο Λουκά Στυλίτη ( +979) παρακαλώντας για τη θεραπεία του γιου τους, ο οποίος ήταν τρία χρόνια παράλυτος σε όλο το σώμα και παρέμενε κλινήρης. Ο άγιος τον θεράπευσε και οι δύο γονείς απαλλάχτηκαν μερίμνης άμα και θλίψεως και τις εργώδους δουλείας. Από τη φράση γίνεται φανερό ότι η φροντίδα για το άρρωστο παιδί απασχολούσε και τον πατέρα, ο οποίος δεν άφησε την μητέρα να σηκώσει μόνη το φορτίο. Στον ίδιο άγιο προσέτρεξαν και δύο άλλοι απελπισμένοι γονείς, γιατί, καθώς στον ύπνο είχαν ανάμεσά τους το μικρό αγόρι τους, το πλάκωσαν και το έπνιξαν. Για την κοινή ευθύνη ήταν κοινή και η καταφυγή στον άγιο. Στην περίπτωση αυτή, σύμφωνα με το κανονικό δίκαιο, οι γονείς ήταν ένοχοι για την πράξη τους. Όταν ο όσιος Νίκων ( +988) στις πολλές περιπλανήσεις του βρέθηκε στην Εύβοια, άθελά του έριξε κάτω από το τείχος ένα μικρό αγόρι. Αμέσως βρέθηκαν εκεί και οι δύο γονείς, που κατηγόρησαν τον άγιο ως υπαίτιο της συμφοράς τους.
Τα κορίτσια όμως, που είχαν ανάγκη ιατρικής ή θεϊκής παρέμβασης, συνήθως τα φρόντιζαν μόνες οι μητέρες τους.
Στο Βίο της Μαρίας της Νέας ( +902) αναφέρεται ανώνυμη γυναίκα, η οποία, αφού προηγουμένως απευθύνθηκε στους γιατρούς και όπου αλλού ήταν δυνατό να βρει βοήθεια, οδήγησε την παρανοϊκή κόρη τής στον τάφο της οσίας προκειμένου να θεραπευτεί. Άλλη μητέρα οδήγησε την παράλυτη κόρη της στο σπήλαιο του Ηλία του Καλαβρού ( +960), όπου η μικρή με την επέμβαση του αγίου ανέκτησε την κινητικότατα των μελών της. Η Λεοντού, παράλυτη θυγατέρα του Λικάστου, ανιψιού του οσίου Ηλία, αισθανόταν παραμελημένη και παραπονέθηκε ότι ο θείος της δεν φρόντισε γι’ αυτήν, ενώ είχε θεραπεύσει πολλούς ξένους. Τελικά, με τη μεσολάβηση της μητέρας της, ο άγιος τη θεράπευσε. Στον όσιο Νίκωνα τον Μετανοείτε έσπευσε μητέρα για να θεραπεύσει την κόρη τας, την οποία κατέλαβε ακάθαρτο Πνεύμα όταν πήγε στο πηγάδι να φέρει νερό, ενώ δωδεκαετής κόρη που έπασχε από δαιμόνιο πήγε μόνη στον τάφο της Αθανασίας της Αιγίνης και έμεινε εκεί σαράντα μέρες για να θεραπευτεί. Ο όσιος Ιωαννίκιος ( +846) θεράπευσε την παράλυτα κόρα ανώνυμου συγκλητικού. Στο Βίο δεν αναφέρεται ποιος ακριβώς οδήγησε την άρρωστη στον όσιο. Η μικρή κόρη ενός υπηρέτη των περηφανών οικητόρων της Θεσσαλονίκης, ενώ βρισκόταν στην βρεφική ηλικία του θηλασμού και δεν μιλούσε ακόμα καλά, πνίγηκε από το νερό που τας έδωσε η μητέρα της και έπαθε σπασμούς. Για τρεις μέρες έμεινε κατάκοιτη, σαν ετοιμοθάνατη, χωρίς γάλα και εν απορία οι τε γονείς και οι τούτου κατέστησαν κύριοι. Κάποιος, που γνώριζε για τα θαύματα της οσίας Θεοδώρας της Θεσσαλονίκης, τους παρότρυνε να πάνε στον τάφο της. Και τότε αυτίκα τοίνυν η μήτηρ την παίδα βαστάσασα επί την της οσίας παρεγένετο λάρνακα και άλειψε με λάδι το παιδί. Έμεινε εκεί τρεις μέρες, α μικρά έγινε καλά και γύρισε χαρούμενη στο σπίτι.
Στα σχετικά λίγα αυτά θαύματα που έγιναν σε κόρες Βυζαντινών, οι μητέρες ήταν εκείνες που έπαιρναν την πρωτοβουλία να απευθυνθούν σε ένα ζώντα άγιο ή να καταφύγουν στον τάφο του, προκειμένου οι θυγατέρες τους να επανακτήσουν τη σωματική ή ψυχική υγεία τους. Δεν είμαστε πάντα σε θέση να γνωρίζουμε, αν οι γυναίκες αυτές ήταν χήρες, οπότε το γεγονός θα ήταν απόλυτα δικαιολογημένο. Αν όχι, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ο πατέρας —πέρα από τους βιοποριστικούς λόγους, που τον κρατούσαν απασχολημένο— δεν ενδιαφερόταν αρκετά για την τύχη των θηλυκών παιδιών του, αφήνοντάς τα στα χέρια των μητέρων τους.
Από την άλλη πλευρά, αξίζει να μνημονευτούν οι λίγες περιπτώσεις που ο πατέρας φρόντιζε ιδιαίτερα για την κόρη του.
Η Θεοδώρα της Θεσσαλονίκης (812-892) ήταν το μόνο εν Ζωή από τα τρία παιδιά του πρωτοπρεσβύτερου Αντωνίου. Η μία κόρη είχε τελειώσει τη ζωή της στη γυναικεία μοναχική αδελφότητα του νησιού τους, της Αίγινας, ενώ ο γιος του, που ήταν διάκονος, είχε σκοτωθεί από Σαρακηνούς. Αμέσως μετά τη γέννηση της Θεοδώρας, ο Αντώνιος έχασε τη γυναίκα του και αποφάσισε να απαρνηθεί τα εγκόσμια, αφού πρώτα ανέθεσε την κόρη του στη φύλαξη μιας συγγενούς. Παρ’ όλα αυτά όμως, και αν και τω κόσμω και αυτού πάσιν υποταξάμενος, όταν έφτασε η ώρα να μνηστευτεί η κόρο του φρόντισε ο ίδιος να επιλέξει γαμπρό. Και όταν, λίγα χρόνια αργότερα, η Αίγινα δεχόταν τις επιθέσεις και τις δηώσεις των Σαρακηνών, πάλι ο Αντώνιος, αν και ερημίτης, σκέφτηκε την κόρη του (οικτείρων ταύτην την μόνην των τέκνων υποληφθείσαν αυτώ) και συμβούλευσε το γαμπρό του να φύγουν από το νησί.
Ενδιαφέρουσα και ιδιάζουσα είναι η περίπτωση που αναφέρεται σε ένα από τα θαύματα του Ηλία του Καλαβρού. Ο Ιωάννης, ιερέας στο Καστέλι Τουρτούρων, είχε από τον γάμο του μια θυγατέρα, η οποία με τη σειρά της παντρεύτηκε και απέκτησε δικά της παιδιά Όταν κάποτε αυτή κατελήφθη από ακάθαρτο πνεύμα, έχασε τα λογικά της αλλά και το μητρικό φίλτρο και προσπάθησε να σκοτώσει τα παιδιά της με ξύλο, πέτρες και φωτιά. Μετά από χρόνια άκουσαν οι γονείς και ο σύζυγός της για το «σεβάσμιο ξύλινο» του οσίου Ηλία. Τότε, όχι ο σύζυγος αλλά ο πατέρας, χωρίς να υπολογίσει τον κόπο της πεζοπορίας, έσπευσε να ζητήσει βοήθεια ποτίζοντας με δάκρυα το δρόμο του. Είναι εντυπωσιακό, και ίσως πέρα από ό,τι θα περίμενε κανείς λαμβάνοντας υπόψη του τις αντιλήψεις των Βυζαντινών για τις θυγατέρες, ότι ο πατέρας, και ενώ υπήρχε σύζυγος, ήταν αυτός που έδειχνε αμέριστο ενδιαφέρον για τον κόρη του. Βέβαια, η ιδιότητα του ιερέα, από τον οποία απέρρεε η εξοικείωση με τις θαυματουργές επεμβάσεις αλλά και η υποχρέωση για συμπαράσταση σε οποιονδήποτε πάσχοντα, δεν τον καθιστά δείγμα του μέσου Βυζαντινού. Δεν αποκλείεται πάλι, πίσω από τον ενέργεια του πατέρα να υποκρύπτεται η προσπάθεια να αποφευχθεί το ενδεχόμενο λύσης του γάμου της κόρης του, καθώς στον περίπτωση παραφροσύνης της συζύγου ο άντρας είχε δικαίωμα να επιδιώξει διαζύγιο.
Και ο πατέρας όμως της Ευφροσύνης της Νέας, υπερβολικά ανήσυχος και στενοχωρημένος, κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια να εντοπίσει την μοναχοκόρη του, μετά την αναχώρησή της από το σπίτι του θείου της στην Κωνσταντινούπολη όπου φειλοξενείτο. Έδωσε σε όλους τους δούλους του τα απαραίτητα χρήματα και τους έστειλε να ψάξουν παντού. Ένας από αυτούς, είκοσι πέντε χρόνια μετά, περιέγραψε στην ίδια την Ευφροσύνη, που ήταν μεταμφιεσμένη σε άνδρα, τον πόνο των γονέων της: πατήρ δε και μήτηρ αυτής και η κατά γένος άπασα περηφάνεια -εις βασίλειον γάρ γένος την του γένους βλάστην ην αναφέρουσα- αβίωτον είναι το βίον νομίζουσι, μη την θυγατέρα έχοντες καθοράν.
Στις δυο τελευταίες περιπτώσεις πρόκειται για την ζωή και την τύχη γυναικών που στην συνέχεια αγίασαν, στη μία μάλιστα (της Θεοδώρας) η μητέρα ήταν ήδη νεκρή.
Αν ο ρόλος της μητέρας στην ανατροφή και στην επιμέλεια των παιδιών ήταν κυρίαρχος και αναντικατάστατος, για τις κόρες ειδικά, και ως την ώρα του γάμου τους, οπότε τις αποφάσεις θα έπαιρναν οι γονείς από κοινού, η μητέρα ήταν ο αποκλειστικός βοηθός, στήριγμα και καθοδηγητής.
Δουλεία γυναικών στον αραβικό κόσμο
Της Ayaan Hirsi Ali* / International Herald Tribune
Είναι η 100ή επέτειος της Διεθνούς Ημέρας της Γυναίκας. Λόγος για γιορτή; Και ναι και όχι. Η χειραφέτηση της γυναίκας δεν θα είναι τόσο γρήγορη στα επόμενα 100 χρόνια, όσο ήταν τον περασμένο αιώνα. Σε πολλές περιπτώσεις ενδεχομένως και να υποχωρήσει. Τα πολιτικά δικαιώματα, η οικονομική ανεξαρτησία, η ελεύθερη επιλογή συντρόφου είναι σχετικά νέες κατακτήσεις για τις γυναίκες στη Δύση. Κατακτήθηκαν με ταχύτατο ρυθμό, τον περασμένο αιώνα. Ωστόσο, η πρόοδος που απολαμβάνει η μεγάλη πλειοψηφία των γυναικών στη Δύση βρίσκεται σε ευθεία αντίθεση με τη διαφορετική πραγματικότητα των γυναικών εκτός Δύσης.
Στον αραβικό-μουσουλμανικό κόσμο οι περισσότερες γυναίκες δεν έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση. Το ποσοστό όσων έχουν τη δυνατότητα ανάγνωσης και γραφής είναι ελάχιστο. Η σεξουαλική τους ζωή ελέγχεται από μια πατριαρχική τάξη και έχουν περιορισμένες δυνατότητες οικονομικής ανεξαρτησίας. Σε πολλά μέρη της Ασίας διατηρούνται οι προκαταλήψεις εναντίον των κοριτσιών, με αποτέλεσμα τη βίαιη διακοπή κύησης θηλυκών εμβρύων ή την εγκατάλειψη των θηλυκών βρεφών. Τα κορίτσια και οι γυναίκες της Ασίας υποφέρουν επίσης σε δυσανάλογο βαθμό από το εμπόριο σάρκας, ένα σύγχρονο είδος δουλείας. Η φτώχεια και οι πόλεμοι επηρεάζουν τα κορίτσια και τις γυναίκες στην Αφρική, με τρόπο που δεν επηρεάζονται οι άνδρες, δεδομένου ότι οι μαζικοί βιασμοί οδηγούν σε ανεπιθύμητες εγκυμοσύνες και μολύνσεις από τον ιό του έιτζ. Επιπλέον, ένας πολύ μεγάλος αριθμός κοριτσιών πεθαίνουν στη γέννα, επειδή το σώμα τους δεν είναι έτοιμο να κυοφορήσει ή λόγω του ακρωτηριασμού των γεννητικών τους οργάνων.
Γιατί το 2010 υπάρχει τέτοιο χάσμα μεταξύ των δικαιωμάτων των γυναικών στη Δύση και εκείνων στον αναπτυσσόμενο κόσμο, ειδικά στον μουσουλμανικό κόσμο;
Η φτώχεια είναι ένας λόγος, γι’ αυτό και γίνονται πολλές προσπάθειες για την καταπολέμησή της. Αλλά η φτώχεια είναι μόνο μια εκδοχή. Ενα μεγάλο τμήμα της καταπίεσης των γυναικών οφείλεται σε αξίες, πεποιθήσεις, συνήθειες και παραδόσεις που περνούν από γενιά σε γενιά και επιβάλλονται με πειθώ, ασφυκτικές πιέσεις και συχνά διά της βίας. Η ιστορία αποκαλύπτει ότι οι γυναίκες στη Δύση αντιμετώπισαν παρόμοια προβλήματα. Ωστόσο, μέσα στον περασμένο αιώνα όλες οι μορφές διακρίσεων καταργήθηκαν.
Αν εξαιρέσουμε τις προφανείς διαφορές μεταξύ πλούσιων και φτωχών χωρών, πώς μπορεί να εξηγηθεί η διατήρηση της κατώτερης θέσης των γυναικών εκτός Δύσης; Μετά την απο-αποικιοποίηση, οι ανεξάρτητες χώρες που προέκυψαν μπορούσαν ελεύθερα να ακολουθήσουν τον δικό τους δρόμο, όχι όμως και οι γυναίκες. Αυτό οφείλεται σε δύο αλληλένδετες αιτίες.
Η πρώτη σχετίζεται με το γεγονός ότι οι πρώην αποικίες θέλησαν να αυτοπροσδιοριστούν, αναβιώνοντας τον «αυθεντικό» πολιτισμό τους, μια δυσάρεστη εξέλιξη για τις γυναίκες. Και η δεύτερη, με την παρακμή της δυτικής εξουσίας έναντι των μη δυτικών πολιτισμών και ειδικά το Ισλάμ. Το τέλος της αυτοκρατορίας σήμαινε ότι οι αποικιακές δυνάμεις έπαψαν να τηρούν τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα, ειδικά τα δικαιώματα των γυναικών. Συχνά ξεχνάμε ότι οι Βρετανοί αξιωματούχοι στην Ινδία εναντιώθηκαν στην καύση των γυναικών που χήρευαν και τη θανάτωση θηλυκών βρεφών.
Τον Ιανουάριο, ένας Σαουδάραβας πατέρας πούλησε τη 12χρονη κόρη του σε έναν 80χρονο εξάδελφό του, έναντι 22.600 δολαρίων. Οι οργανώσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα κατήγγειλαν τον ηλικιωμένο άνδρα για βιασμό, αφού το κορίτσι κατέληξε στο νοσοκομείο με αιμορραγία. Ως κυρίαρχο κράτος, η Σαουδική Αραβία έχει υπογράψει και επικυρώσει τη Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού, που ορίζει ως παιδί κάθε άτομο κάτω των 18 ετών. Εχει υπογράψει επίσης τη Σύμβαση για την Εξάλειψη των Διακρίσεων εναντίον των Γυναικών.
Αλλά η Σαουδική Αραβία υπέγραψε τις συμβάσεις υπό τον όρο ότι «σε περίπτωση σύγκρουσης της σύμβασης με τους κανόνες του ισλαμικού νόμου, το βασίλειο δεν υποχρεούται να τηρήσει τους όρους της σύμβασης». Αλλες χώρες έχουν προσπαθήσει να κινηθούν εκτός των συμφωνιών για τα ανθρώπινα δικαιώματα και δη των δικαιωμάτων των γυναικών. Ολο και περισσότερα κράτη και κοινότητες επικαλούνται το δικαίωμά τους στα ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά τους και αναβιώνουν παλιές θρησκευτικές και εθνικές αξίες. Παράλληλα, το κίνημα υπέρ της πολιτισμικής διαφορετικότητας έχει προσδώσει σε παλιές μισογυνικές παραδόσεις τη νομιμότητα που χρειάζονταν. Πολλοί αριστεροί διανοούμενοι επικεντρώνουν μόνο στα κοινωνικο-οικονομικά στοιχεία, για να εξηγήσουν τα δεινά των γυναικών εκτός Δύσης. Αλλά όλοι οι παραπάνω παράγοντες επενεργούν συνδυαστικά, με αποτέλεσμα να καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη η χειραφέτηση αυτών των γυναικών.
Η Δύση μπορεί να μην έχει πια τη δύναμη να επιβάλει τα ανθρώπινα δικαιώματα, όπως άλλοτε οι Βρετανοί στην Ινδία. Αλλά οι δυτικές οργανώσεις αρωγής που δραστηριοποιούνται σε αυτές τις χώρες θα μπορούσαν να εξαρτήσουν την παροχή βοήθειας από τον σεβασμό των γυναικείων δικαιωμάτων. Αν εμείς στη Δύση δεν ενώσουμε τις δυνάμεις μας για να επιβεβαιωθεί η παγκοσμιότητα των ανθρώπινων και γυναικείων δικαιωμάτων, τα επόμενα 100 χρόνια θα εξακολουθήσουν να είναι οδυνηρά για τις γυναίκες του υπόλοιπου κόσμου.
* Η Ayaan Hirsi Ali είναι ιδρύτρια του ιδρύματος AHA για την προστασία των δικαιωμάτων των γυναικών.
Το Ισλάμ πνίγει τις γυναίκες
Η καταπίεση της γυναίκας στις ισλαμικές χώρες είναι σαφές ότι επιδεινώνεται. Το Ισλάμ, όπως εφαρμόζεται από εκατομμύρια ανθρώπους σήμερα, έχει χάσει την ευσπλαχνία και την ακεραιότητά του, εισερχόμενος στον πιο σκοτεινό Μεσαίωνα. Ιδού μια καταγραφή φρικτών περιστατικών, τα οποία έλαβαν χώρα τον περασμένο μήνα- και πόσα άλλα συνέβησαν τα οποία ποτέ δεν θα μάθουμε.
Η Ντελάρα Νταραμπί, ιρανή ζωγράφος, μόλις 22 ετών και φυλακισμένη από τα 17 της, θανατώθηκε με απαγχονισμό την περασμένη εβδομάδα, παρά το γεγονός ότι της είχε δοθεί προσωρινή αναστολή εκτέλεσης ποινής, επειδή κατηγορήθηκε ότι σκότωσε συγγενή της. Την ημέρα του απαγχονισμού της τηλεφώνησε στη μητέρα της για βοήθεια. Το τηλέφωνο το άρπαξε ένας φύλακας λέγοντας: «Εύκολα θα εκτελέσουμε την κόρη σου και δεν μπορείς να κάνεις τίποτα». Οι πίνακές της φανερώνουν τη φρίκη που υπέστη.
Η Ροξάνα Σαμπερί, 32 ετών, δημοσιογράφος με πατέρα Ιρανό, είναι έγκλειστη στη φυλακή Εβιν της Τεχεράνης, με την κατηγορία της κατασκοπείας υπέρ των ΗΠΑ. Η ίδια αρνείται τη συγκεκριμένη κατηγορία, υποστηρίζοντας ότι φυλακίστηκε επειδή εθεάθη να αγοράζει ένα μπουκάλι κρασί. Αυτή η όμορφη και έξυπνη γυναίκα κάνει απεργία πείνας.
Στη Σαουδική Αραβία, ένα οκτάχρονο κοριτσάκι χώρισε από έναν 50χρονο. Ο πατέρας της, δίχως αμφιβολία πολύ πιστός μουσουλμάνος, πούλησε την κόρη του για 8.000 δολάρια.
Διάβασα το βιβλίο «Παραμορφωμένη», την ιστορία της Ράνια αλ Μπαζ, παρουσιάστριας ειδήσεων στην τηλεόραση της Σαουδικής Αραβίας- πρώτη γυναίκα σε τέτοια θέση-, η οποία έφαγε τόσο ξύλο από τον βίαιο σύζυγό της ώστε υπεβλήθη σε 13 αισθητικές επεμβάσεις για να αποκτήσει πάλι το όμορφο πρόσωπό της. Η συζυγική βία καταστρέφει τις γυναίκες σε όλες τις χώρες. Ωστόσο στα μουσουλμανικά κράτη δικαιολογείται από τον νόμο και τις κοινωνικές αξίες.
Στο Αφγανιστάν, η Αϊμαν Ουντάς, τραγουδίστρια και τραγουδοποιός, ξαναπαντρεμένη με δύο παιδιά, πυροβολήθηκε θανάσιμα, πιθανότητα από τα ίδια τα αδέρφια της, επειδή εμφανίστηκε στην τηλεόραση με κραγιόν στα χείλη της. Τον περασμένο Μάρτιο, ο αφγανός πρόεδρος Καρζάι έδωσε στους τερατώδεις φυλάρχους της χώρας αυτό που ζητούσαν: απόλυτο έλεγχο των συζύγων επί των γυναικών τους και το δικαίωμα να τις βιάζουν στο συζυγικό κρεβάτι, αν αυτές αντιδρούν.
Στο Πακιστάν, τη χώρα που κάποτε εξέλεξε γυναίκα αρχηγό κράτους, η κοιλάδα Σουάτ εκχωρήθηκε για πολιτικούς λόγους στους Ταλιμπάν, οι οποίοι έκτοτε ανατίναξαν εκατοντάδες σχολεία θηλέων, ξυλοκοπώντας επί καθημερινής βάσεως «αμαρτωλές» γυναίκες στους δρόμους.
Γνωρίζω ότι τα λόγια μου ενδεχομένως επιβεβαιώνουν τις ολέθριες προκαταλήψεις που φουντώνουν στο μυαλό όσων μισούν το Ισλάμ. Ωστόσο το να συγκαλύπτει ή να συγχωρεί κανείς τα εγκλήματα ισοδυναμεί με το να τα ενθαρρύνει. Τα χειρότερα έπονται...
-
-Στους μαθητές δίνεται απόσπασμα του παρακάτω κειμένου.
Μαρνία Λαζρέγκ
«Η μαντίλα είναι πολύ φορτισμένο σύμβολο»
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ katoiko@enet.gr
Γιατί πληθαίνουν οι γυναίκες που επιλέγουν να φορέσουν τη μαντίλα; Καλύπτοντας το πρόσωπο και το κορμί τους εκφράζουν την πίστη τους ή αποδέχονται την περιστολή των ελευθεριών τους; Με μια σειρά από ανοιχτές επιστολές προς τις μουσουλμάνες που φορούν ή σκέφτονται να φορέσουν μαντίλα, η Αλγερινή Μαρνία Λαζρέγκ τις καλεί να αναρωτηθούν ποια είναι τα κίνητρα και οι συνέπειες της επιλογής τους
Πριν από λίγο καιρό, ένα από τα ελάχιστα δημόσια σχολεία της Αμβέρσας που επέτρεπε ακόμη στις μαθήτριες να φορούν μαντίλα, άλλαξε τακτική. Η διευθύντρια του σχολείου Κάριν Χέρεμανς, επέμενε ότι στο σχολικό περιβάλλον οι πολιτισμικές διαφορές πρέπει να γίνονται αντιληπτές σαν πλούτος και οι μαθητές να διδάσκονται ότι υπάρχουν αξίες οικουμενικές, πέρα από δόγματα και κουλτούρες. Οταν όμως έφτασε το 80% των κοριτσιών να φορούν μαντίλα, όταν είδε τις πρώτες νικάμπ και διαπίστωσε ότι ορισμένες απόφοιτες έμπαιναν στο σχολείο και σημείωναν τα ονόματα των κοριτσιών που μόλις έμπαιναν στο προαύλιο πέταγαν τη μαντίλα, η Χέρεμανς το ξανασκέφτηκε. «Η συζήτηση πια δεν αφορούσε το αν απαγορεύουμε ή όχι τη μαντίλα, αλλά πόσο μακριά θα είναι», έλεγε προ ημερών η Χέρεμανς, μιλώντας σε ανταποκριτή της ολλανδικής εφημερίδας «Handelsblad». Επειτα, στα μέσα του περασμένου μήνα, η μαντίλα απαγορεύτηκε σε όλα τα δημόσια σχολεία στις φλαμανδικές περιοχές του Βελγίου. Δεκαπέντε μέρες μετά την απαγόρευση, εξήντα μαθήτριες έχουν εγκαταλείψει το σχολείο.
«Καταργώντας τη μαντίλα από τα σχολεία, δεν την εξαφανίζεις. Τη σπρώχνεις στο περιθώριο, όπως τελικά και τις ίδιες τις γυναίκες», λέει η Λαζρέγκ, όταν της διηγούμαι αυτό το πιο πρόσφατο επεισόδιο από την ευρωπαϊκή περιπέτεια της μαντίλας, που όσο πάει και περιπλέκεται. Η Λαζρέγκ, που έχει ασχοληθεί εκτενώς με τη θέση των γυναικών στον αναπτυσσόμενο κόσμο ως συνεργάτιδα, παλαιότερα, της Παγκόσμιας Τράπεζας και των Ηνωμένων Εθνών, πιστεύει ότι «με την απαγόρευση κρύβουμε το κεφάλι μας στην άμμο, σαν τη στρουθοκάμηλο». Η Αλγερινή κοινωνιολόγος, που σήμερα διδάσκει στο City University της Νέας Υόρκης, είναι βέβαιη πως μόνο οι ίδιες οι γυναίκες μπορούν να πετύχουν τον εξοβελισμό της μαντίλας, μέσα από την παιδεία και τη συμμετοχή στο δημόσιο διάλογο. Σε αυτό θέλει να συμβάλει με το νέο βιβλίο της «Questioning the Veil: Open Letters to Muslim Women». Για να διευκολύνουμε τη συζήτηση, συμφωνούμε ότι ο όρος «μαντίλα» αφορά όλες τις παραλλαγές - από την περισσότερο συνηθισμένη χιτζάμπ έως την τζιλμπάμπ και τη νικάμπ, που αφήνει μόνο μια σχισμή για τα μάτια.
Δεν υπάρχει περίπτωση η νομοθετική απαγόρευση της μαντίλας στα δημόσια σχολεία της Γαλλίας στην πραγματικότητα να προστατεύει τις μαθήτριες;
«Οχι, τις τιμωρεί. Οσο περισσότερο το κράτος ανακατεύεται στο τι θα φορέσει και τι δεν θα φορέσει μια γυναίκα τόσο λιγότερο ικανή θα είναι να σκεφτεί ελεύθερα και να αποφασίσει υπεύθυνα για τον εαυτό της. Το πρόβλημα είναι ακριβώς αυτό: οι γυναίκες πρέπει να αποφασίζουν, αφού για το δικό τους σώμα πρόκειται. Αλλά στην πραγματικότητα αυτό για το οποίο συζητάμε δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια συγκεκριμένη αντίληψη για την κοινωνική θέση της γυναίκας στις μουσουλμανικές χώρες και σε κάποιες από τις μουσουλμανικές κοινότητες στο δυτικό κόσμο. Εδώ τίθεται ένα ερώτημα γύρω από τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών και τους λόγους για τους οποίους καλλιεργείται μια προσπάθεια να αναιρεθούν οι κατακτήσεις των δεκαετιών του '60 και του '70. Γιατί υπάρχει αυτό το κίνημα που επιδιώκει να αναιρέσει την κοινωνική πρόοδο και να μας γυρίσει πίσω; Ωστόσο, όταν μια Γαλλίδα μουσουλμάνα δεν μπορεί να πάει στο σχολείο και μια καθηγήτρια στη Γερμανία δεν μπορεί να διδάξει επειδή φορούν μαντίλα, τότε υπάρχει έλλειμμα ανοχής στο διαφορετικό, κάτι που ενισχύει το κίνημα που θέλει την επιστροφή της μαντίλας. Εγώ λέω στις γυναίκες να αναρωτηθούν αν καταπολεμούν τη θρησκευτική μισαλλοδοξία χρησιμοποιώντας σύμβολα που στην πραγματικότητα έχουν ελάχιστη σχέση με την πίστη. Θεωρώ ότι η μαντίλα συμβολίζει κάτι περισσότερο ή κάτι άλλο από τις θρησκευτικές πεποιθήσεις: συνδέεται με μια σειρά από ανισότητες ανάμεσα στα φύλα».
Δηλαδή, δεν συμφωνείτε με την άποψη ότι πρέπει να πάψουμε επιτέλους να ασχολούμαστε με ένα κομμάτι ύφασμα, ότι οι γυναίκες αντιμετωπίζουν πολύ πιο σοβαρά προβλήματα από τη μαντίλα;
«Η μαντίλα δεν είναι απλώς ένα κομμάτι ύφασμα, είναι ένα ύφασμα κορεσμένο με νόημα. Αν ρωτήσει κάποιος τις γυναίκες που το φορούν, θα πουν ότι το φορούν από σεμνότητα, για να προστατευτούν από σεξουαλικές παρενοχλήσεις, για να δηλώσουν μια πολιτική ή μια πολιτισμική ταυτότητα, ή θα πουν ότι τη φορούν για να εκφράσουν την πίστη τους. Αρα, όταν μια γυναίκα φοράει μαντίλα, μπορεί να της προσδίδει οποιοδήποτε από αυτά τα νοήματα: ταυτόχρονα, όμως, δεν ελέγχει το νόημα που οι υπόλοιποι αποδίδουν σε αυτό το ύφασμα. Και αντί να απελευθερώνει τη γυναίκα, η μαντίλα περιορίζει την ελευθερία της να προβάλει την εικόνα του εαυτού της που αληθινά επιθυμεί. Διότι ως σύμβολο η μαντίλα είναι πολύ φορτισμένη. Επειτα πρέπει να λάβουμε υπόψη το πλαίσιο· εννοώ ότι στη Γαλλία αλλιώς αντιλαμβάνεται το συμβολισμό της μαντίλας ένας μη μουσουλμάνος Γάλλος πολίτης και αλλιώς η κοινότητα στην οποία ανήκει η γυναίκα που τη φοράει. Ταυτόχρονα, υπάρχει μια λεπτή γραμμή ανάμεσα στο να υποστηρίζουμε τον υπερβολικό πολιτισμικό σχετικισμό όσον αφορά τη μαντίλα και στο να δεχόμαστε ορισμένες πρακτικές που είναι συνυφασμένες με μια παράδοση ανισότητας μεταξύ των φύλων. Και προφανώς, κανονικά δεν θα έπρεπε να απασχολεί ούτε τους μουσουλμάνους ούτε τους μη μουσουλμάνους της Γαλλίας αν μια γυναίκα φοράει ή όχι μαντίλα. Ομως, ως μουσουλμάνα που απευθύνομαι σε άλλες μουσουλμάνες, λέω ότι υπάρχει η ανάγκη να συζητήσουμε και να αναρωτηθούμε τι μερίδιο στη διαιώνιση της ανισότητας φέρει η μαντίλα».
Λέτε δηλαδή ότι ένα κορίτσι που ζει στη Δύση μπορεί φορώντας τη μαντίλα να θέλει να εκφράσει κάτι εντελώς διαφορετικό από μια συνομήλική της σε μουσουλμανική κοινωνία; Αυτό έχει σημασία;
«Ο συμβολισμός μπορεί να είναι διαφορετικός, ναι. Μπορεί μια νεαρή γυναίκα στη Γαλλία, κόρη μεταναστών δεύτερης γενιάς, να φοράει τη μαντίλα επειδή θέλει να δηλώσει την αντίθεσή της στη μισαλλοδοξία και την ισλαμοφοβία, ειδικά μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Ομως το ερώτημα είναι: γιατί να επιλέξει τη μαντίλα; Δεν μπορεί να εκφράσει την αντίθεσή της στη μισαλλοδοξία με άλλους τρόπους; Δηλαδή πρέπει η πολιτική διαμαρτυρία να γίνεται σε βάρος των γυναικών; Γιατί να καταφύγουμε σε ένα παμπάλαιο, παρωχημένο σύμβολο;».
Πάντως, οι περισσότερες γυναίκες λένε ότι η μαντίλα είναι ένας τρόπος να εκφράσουν την πίστη τους.
«Εδώ είναι η δυσκολία: Πώς κάνουμε το διαχωρισμό ανάμεσα σε εκείνο που είναι θρησκευτικό και στο απολύτως κοσμικό. Δεν υπάρχουν πολλά αποσπάσματα στο Κοράνι που αναφέρονται στη μαντίλα. Κι έπειτα υπάρχουν τόσες ερμηνείες της έννοιας που έχουμε συνηθίσει να ονομάζουμε μαντίλα, που στο τέλος δεν ξέρουμε πια για ποιο πράγμα μιλάμε. Ας πάρουμε το θέμα του σεβασμού προς το Θεό: Πού λέει στο Κοράνι ότι για να δείχνει η γυναίκα πως είναι πιστή πρέπει να φοράει μαντίλα; Πουθενά. Σέβομαι, λοιπόν, την πίστη κάθε γυναίκας αλλά παρ' όλ' αυτά, η ερώτηση που θέτω είναι: σε έναν κόσμο κορεσμένο με πολιτικά σύμβολα που παριστάνουν ότι αναφέρονται στη θρησκεία, σε έναν κόσμο όπου οργανωμένες ομάδες διδάσκουν στις γυναίκες τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, καταλήγουμε πια να μη γνωρίζουμε εάν φοράμε αυτό το ρούχο από ευλάβεια ή αν αυτή η ίδια η ευλάβεια γίνεται ένας παράγοντας που οφείλουμε να εξετάσουμε, εντάσσοντάς τον σε ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο. Αν λοιπόν μια νέα κοπέλα παίρνει την απόφαση να φορέσει τη μαντίλα ύστερα από εκτεταμένη μελέτη των ιερών κειμένων και έχοντας πειστεί ότι έτσι θα σώσει την ψυχή της, κανένα πρόβλημα. Μόνο που αμφιβάλλω αν μια γυναίκα μπορεί να καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα με δεδομένο το πλαίσιο μέσα στο οποίο παίρνει αυτή την απόφαση».
Γράφετε ότι η επιστροφή στη μαντίλα είναι μέρος μιας ευρύτερης και πολύ σύγχρονης τάσης που κάνει ευρεία χρήση της τεχνολογίας. Αυτό είναι το πλαίσιο στο οποίο αναφέρεστε;
«Ναι, και ειδικά στις μουσουλμανικές κοινότητες των δυτικών χωρών. Αλλά και στις χώρες της Μέσης Ανατολής είναι πολύ διαδεδομένα όλα αυτά τα dvd που λένε στις γυναίκες πώς να ντυθούν - είναι πολύ σύνηθες να μπεις σε ένα κατάστημα όπου ο ιδιοκτήτης προβάλλει μια ταινία όπου κάποιος που είναι ντυμένος σαν κληρικός υπαγορεύει στις γυναίκες τα θρησκευτικά τους καθήκοντα και τους λέει πώς πρέπει να εκφράζουν την πίστη τους. Τα κρατικά ραδιόφωνα, επίσης, μεταδίδουν συζητήσεις γύρω από τη σωστή συμπεριφορά και την ένδυση των γυναικών. Και βεβαίως, στην εποχή μας, το Διαδίκτυο είναι γεμάτο από βίντεο που λένε στις γυναίκες πώς να φορέσουν τη μαντίλα - πριν από λίγες μέρες έβλεπα στο youtube έναν τύπο που χρησιμοποιούσε χάρακα για να υποδεικνύει, πάνω στο κεφάλι μιας κούκλας βιτρίνας, ως πού πρέπει να φτάνει η μαντίλα. Η μαντίλα, λοιπόν, έχει γίνει μέινστριμ».
Ωστόσο υπάρχει μια μεγάλη μερίδα γυναικών που βλέπουν τη μαντίλα ως σύμβολο γυναικείας χειραφέτησης και ενδυνάμωσης. Το επιχείρημα είναι ότι χάρη στη μαντίλα διαφοροποιούνται από το δυτικό στερεότυπο, που αντιμετωπίζει τις γυναίκες σαν σεξουαλικά αντικείμενα.
«Αυτό είναι το τυπικό επιχείρημα που επιστρατεύεται στη συζήτηση για τη μαντίλα, και το θεωρώ εντελώς εσφαλμένο. Υπάρχουν και κοινωνικοί επιστήμονες που έχουν συγγράψει ολόκληρες μελέτες για να πείσουν ότι η μαντίλα απελευθερώνει τη γυναίκα, γιατί όταν τη φοράει, ο πατέρας της τής επιτρέπει να πάει στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο, ο άνδρας της την αφήνει να εργαστεί κ.λπ. Βρίσκω αυτονοήτως προβληματικό ένα επιχείρημα που στην ουσία μάς λέει ότι προκειμένου ένας άνθρωπος να ασκήσει το αναφαίρετο δικαίωμά του στη μόρφωση ή στην εργασία, πρέπει προηγουμένως να έχει συμφωνήσει στην υποταγή του. Υπάρχουν νεαροί άνδρες που επιμένουν να υπογράψει η μέλλουσα σύζυγός τους ότι θα φοράει τη μαντίλα. Γιατί; Το να λέμε, λοιπόν, ότι η γυναίκα είναι πιο δυνατή με τη μαντίλα αντιφάσκει με την πραγματικότητα. Τώρα, για τα δυτικά στερεότυπα, να ξεκινήσω από το εξής: στο τέλος τέλος, γιατί πρέπει να υποφέρω εγώ φορώντας τη μαντίλα, τα μακριά μανίκια και αυτά τα άβολα ρούχα, γιατί να τιμωρούμαι εγώ για τον τρόπο που αποφασίζουν να ντυθούν οι γυναίκες στη Νέα Υόρκη, στην Αθήνα ή το Παρίσι; Λένε "Κοίτα πώς τις παρουσιάζουν τα μίντια, πώς τις αντιμετωπίζουν σαν σεξουαλικά αντικείμενα"· μα οι γυναίκες στη Δύση τα ξέρουν ήδη όλα αυτά, τα συζητάνε, γράφουν βιβλία. Κοιτάξτε όμως τα μίντια στο Ιράν. Μήπως δεν αντιμετωπίζουν τις γυναίκες σαν αντικείμενα όταν τους υποδεικνύουν πώς να φοράνε τη χιτζάμπ;».
Σύμφωνα με τη Λαζρέγκ, όταν μια γυναίκα στη Γαλλία επιμένει να φοράει την μαντίλα καλό είναι να σκεφτεί ότι η απόφασή της έχει αντίκτυπο στη ζωή ακόμη και μικρών παιδιών
Στις επιστολές σας γράφετε ότι «κάθε φορά που μια γυναίκα φοράει τη μαντίλα, η πράξη της αντανακλά και στις υπόλοιπες γυναίκες, ανάμεσα στις οποίες είναι και εκείνες που είναι ακόμη κορίτσια».
«Επειδή η μαντίλα είναι ένα θέμα που απασχολεί ολόκληρο τον μουσουλμανικό κόσμο, επειδή είναι μια από τις πρακτικές που συνδέονται με το τι σημαίνει να είσαι μουσουλμάνα, κάθε γυναίκα που παίρνει την απόφαση να φορέσει μαντίλα, με έναν τρόπο εμπλέκει σε αυτή την απόφαση γυναίκες που ζουν σε άλλες περιοχές του κόσμου. Οταν μια γυναίκα φοράει τη χιτζάμπ στην Αθήνα ή στο Παρίσι ή στο Αλγέρι, συμβάλλει στο να γίνει πιο δύσκολο για μια άλλη γυναίκα στο Ριάντ ή στην Τεχεράνη να αγωνιστεί ενάντια στην υποχρέωση να τη φοράει. Αυτό είναι κάτι που καμιά φορά δεν συνειδητοποιούν οι γυναίκες. Κι έπειτα, υπάρχει κι ένα άλλο στοιχείο - μια κοπέλα που βάζει σήμερα τη μαντίλα και προσπαθεί να την υποστηρίξει, πρέπει να καταλάβει ότι γυρνάει πίσω το χρόνο. Τις δεκαετίες του '50 και του '60 οι γυναίκες αγωνίστηκαν για κοινωνική ισότητα, για να εμφανίζονται τώρα διάφοροι κοινωνικοί επιστήμονες και να λένε πόσο όμορφο και φεμινιστικό είναι αυτό το σύμβολο της καταπίεσης...».
Marnia Lazreg, «Questioning the Veil: Open Letters to Muslim Women», Princeton University Press
«Η επιστροφή της, συνέπεια της ανόδου του ριζοσπαστικού Ισλάμ»
ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΟΙΚΟΝΟΜΑΚΟΥ katoiko@enet.gr
Γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στην Αλγερία. Το αναμενόμενο ήταν να φορέσετε τη μαντίλα. Το κάνατε;
«Ναι, ναι, υπήρχε αυτή η προσδοκία αφού γεννήθηκα το 1941, στην εποχή της αποικιοκρατίας ακόμη, και το 99,9% των γυναικών στην Αλγερία φορούσαν μαντίλα, ήταν απαίτηση της κοινωνίας. Μάλιστα θεωρούνταν ένδειξη αγνότητας εκ μέρους μιας νέας κοπέλας να προθυμοποιηθεί να τη φορέσει, πριν ακόμη της το πουν οι γονείς της. Εχω μια μεγαλύτερη αδελφή που έβαλε με τη θέλησή της τη μαντίλα. Εγώ δεν τη φόρεσα ποτέ.
Στην πορεία της ζωής μου έχω παρακολουθήσει την εξέλιξη -αν μπορώ να χρησιμοποιήσω αυτήν τη λέξη- της μαντίλας, σε σχέση με την πορεία της χώρας μου από το καθεστώς της αποικιοκρατίας προς τον πόλεμο της ανεξαρτησίας και τη μετα-αποικιακή εποχή. Ετσι, τον καιρό που μεγάλωνα οι γυναίκες έπρεπε να φορούν μαντίλα. Οταν άρχισε ο αγώνας τής ανεξαρτησίας πολλές γυναίκες την έβγαλαν - πολλές ανάμεσά τους συμμετείχαν στον αγώνα. Οταν η χώρα κατέκτησε την ανεξαρτησία της, οι νέες γυναίκες πολύ απλά δεν φορούσαν μαντίλα. Και αυτό θεωρούνταν φυσικό, δεν υπήρχε κανένα πρόβλημα. Και σήμερα, βλέπεις γυναίκες της γενιάς μου που ποτέ τους δεν είχαν βάλει μαντίλα, να σκεπάζουν ξαφνικά το κεφάλι τους. Και το ίδιο να κάνουν οι νέες γυναίκες. Στην Αλγερία, όπως και στον υπόλοιπο αραβικό κόσμο, η επιστροφή της μαντίλας συνδέεται με την άνοδο του ριζοσπαστικού Ισλάμ. Και σε κάθε χώρα, η μαντίλα συνδέεται με μια ολόκληρη σειρά από κοινωνικούς, οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες. Η μαντίλα δεν είναι ποτέ πολιτικά και κοινωνικά ουδέτερη».
* Η κ. Λαζρέγκ δεν επιθυμεί τη δημοσίευση της φωτογραφίας της
6. ΚΕΙΜΕΝΟ-ΑΡΘΡΟ www.tanea.gr
Ο θεσμός της προίκας διχάζει την Ινδία
Οι φεμινιστικές οργανώσεις θεωρούν πως ο θεσμός της προικοδότησης της νύφης προσβάλλει την γυναικεία αξιοπρέπεια και μάλιστα με το χειρότερο δυνατό τρόπο.
Στην Ινδία απαγορεύεται, από το 1961, διά νόμου η προίκα, μια νομοθετική ρύθμιση που προέκυψε όταν ένας μεγάλος αριθμός γυναικών, των οποίων οι οικογένειες αδυνατούσαν να δώσουν στο γαμπρό προίκα, βασανίζονταν, ταπεινώνονταν ή θανατώνονταν.
Μέχρι πριν μια δεκαετία θεωρούνταν θανάσιμο αμάρτημα του να είσαι γυναίκα και να μην μπορείς να προσφέρεις ικανοποιητική προίκα στο γαμπρό.
Μια συνήθης μέθοδος θανάτωσης των γυναικών ήταν από τους ίδιους τους γαμπρούς, οι οποίοι όταν διαπίστωναν όταν δεν τους έδινε η οικογένεια της νύφης προίκα αναλόγου ύψους, περιέλουζαν τη νύφη με πετρέλαιο και κατόπιν της έβαζαν φωτιά, ενώ οι πεθερές δήλωναν στη συνέχεια στην αστυνομία ότι η νύφη… κάηκε καθώς μαγείρευε στην κουζίνα.
Ο αντίλογος έρχεται από οργανώσεις για την προστασία των αντρικών δικαιωμάτων, που ισχυρίζονται ότι το έθιμο αυτό έχει και την άλλη του πλευρά: δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις των αντρών που έχουν καταγγείλει στις αστυνομικές αρχές πως έπεσαν θύματα εκβιασμού από γυναίκες που ανέφεραν πως δήθεν τις βίασαν ή τις ταπείνωσαν. Ο νόμος, στην περίπτωση αυτή, είναι με το μέρος της γυναίκας και προβλέπει μεγάλα χρηματικά ποσά ως αποζημίωση στις βιασθείσες.
«Η οικογένεια της συζύγου μου μου έκανε μήνυση, με την αιτιολογία πως απαίτησα προίκα γι’ αυτήν», τονίζει ο 30χρονος Μιτχούν Κουμάρ που έπεσε θύμα εκβιασμού, ενώ στο ίδιο μήκος κύματος πνέει και ο 42χρονος Ρατζές Βακχάρια που προσθέτει πως «η γυναίκα μου με εκβίαζε για πολλές ημέρες, ενώ κατέληξα στο κρατητήριο. Τελικώς, κέρδισα την υπόθεση, αλλά έκανα τέσσερα χρόνια να πάρω την κηδεμονία του γιου μου. Αυτό που συμβαίνει στη χώρα με αυτές τις περιπτώσεις είναι λυπηρό. Δεν υπάρχει κανένας κώδικας προστασίας αντρών σαν κι εμένα που πέφτουν θύματα εκβιασμού από διάφορες επιτήδειες», καταλήγει ο κ. Βακχάρια.
